ਅਕਬਰ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਮਾਹਮ ਅੰਗਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਔਰਤ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਆਪਣੀ ਚਲਾਕ ਕੂਟਨੀਤੀ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਵਜ਼ੀਰ ਬੈਰਮ ਖਾਨ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਪੂਰੇ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਫੈਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ।
ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਆਮ ਹਨ, ਪਰ ਇਸੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਔਰਤ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸਤਿਕਾਰਤ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕੰਬਾਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਔਰਤ ਕੋਈ ਰਾਣੀ ਜਾਂ ਰਾਣੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਅਕਬਰ ਦੀ ਦਾਈ, ਮਹਿਮ ਅੰਗਾ ਸੀ। ਇਤਿਹਾਸ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਪਾਲਿਆ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਪੂਰੇ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਵਾਗਡੋਰ ਵੀ ਸੰਭਾਲੀ ਸੀ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਮਹਿਮ ਅੰਗਾ ਮੁਗਲ ਯੁੱਗ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਚਲਾਕ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕੂਟਨੀਤੀ ਨਾਲ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਰੁਖ਼ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ।
ਅਮਰਕੋਟ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਤੱਕ ਦੀ ਯਾਤਰਾ
ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਹਮ ਅੰਗਾ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹੈ, ਉਹ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਮੈਂਬਰ ਸੀ। ਜਦੋਂ 1542 ਵਿੱਚ ਅਕਬਰ ਦਾ ਜਨਮ ਅਮਰਕੋਟ (ਹੁਣ ਸਿੰਧ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਮਾਹਮ ਅੰਗਾ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਦਾਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਦਾਈ ਦਾ ਦਰਜਾ ਇੱਕ ਜੈਵਿਕ ਮਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਅਕਬਰ ਦੇ ਬਚਪਨ ਦੌਰਾਨ ਉਸਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕੀਤੀ, ਸਗੋਂ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਸਮਰੱਥ ਸ਼ਾਸਕ ਦੇ ਗੁਣ ਵੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਬੁਲ ਫਤਲ, ਆਪਣੇ ਅਕਬਰਨਾਮਾ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਅਕਬਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਾਥੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਮਾਹਮ ਅੰਗਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ
ਪਾਣੀਪਤ ਦੀ ਦੂਜੀ ਲੜਾਈ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਕਬਰ 1556 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਤਖਤ ਤੇ ਬੈਠਾ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਤੇਰਾਂ ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਸਾਰੇ ਫੈਸਲੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਅਸਲ ਵਾਗਡੋਰ ਅਕਬਰ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ, ਬੈਰਮ ਖਾਨ ਕੋਲ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਸਮਾਂ ਬੀਤਦਾ ਗਿਆ, ਮਹਿਮ ਅੰਗਾ ਨੇ ਸ਼ਾਹੀ ਦਰਬਾਰ ਅਤੇ ਹਰਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਪਣਾ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਕਬਰ ਆਪਣੀ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਵਾਲੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੰਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਮਹਿਮ ਅੰਗਾ ਨੇ ਇਸਦਾ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾਇਆ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਮਰਾਟ ਅਤੇ ਬੈਰਮ ਖਾਨ ਵਿਚਕਾਰ ਪਾੜਾ ਪਾ ਦਿੱਤਾ।
ਬੈਰਮ ਖਾਨ ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਹੋਣਾ
ਅਕਬਰ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਿਨਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਬੈਰਮ ਖਾਨ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਜਰਨੈਲ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਈਸਾਂ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰੀਆਂ ਲਈ ਈਰਖਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸੀ। ਮਾਹਮ ਅੰਗਾ ਨੇ ਇਸ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾਇਆ ਅਤੇ ਚਲਾਕੀ ਨਾਲ ਨੌਜਵਾਨ ਅਕਬਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਭਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਫੈਸਲੇ ਲੈਣ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਅਕਬਰ ਨੇ 1560 ਵਿੱਚ ਬੈਰਮ ਖਾਨ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਵਿਨਸੈਂਟ ਸਮਿਥ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ, ਅਕਬਰ ਦ ਗ੍ਰੇਟ ਮੁਗਲ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬੈਰਮ ਖਾਨ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਾਹਮ ਅੰਗਾ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਨਿਰਵਿਵਾਦ ਸ਼ਕਤੀ ਬਣ ਗਈ।
ਮੁਗਲ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਔਰਤ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਸ਼ਾਸਨ
ਬੈਰਮ ਖਾਨ ਦੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਿਆ ਜਿਸਨੂੰ ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ “ਔਰਤ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਸ਼ਾਸਨ” ਜਾਂ “ਪੇਟੀਕੋਟ ਸਰਕਾਰ” ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਖੇਪ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਮਾਹਮ ਅੰਗਾ, ਜੀਜੀ ਅੰਗਾ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਹਰਮ ਦੀਆਂ ਕਈ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉੱਚ-ਦਰਜੇ ਦੇ ਅਹੁਦਿਆਂ ‘ਤੇ ਕਿਸ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਕਿਸ ਨੂੰ ਹਟਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਾਹਮ ਅੰਗਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਹੱਥ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸਦਾ ਸਰਕਾਰ ‘ਤੇ ਪੂਰਾ ਨਿਯੰਤਰਣ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਸਦਾ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਇੰਨਾ ਵੱਡਾ ਸੀ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਯੋਧੇ ਵੀ ਉਸਦੇ ਅੱਗੇ ਝੁਕਦੇ ਸਨ।