ਮੇਲਾਨਿਨ ਸਾਡੀ ਸਰੀਰ ਲਈ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰੰਗਦਾਰ (ਪਿਗਮੈਂਟ) ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ ਚਮੜੀ ਨੂੰ ਰੰਗ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਪਰਾਬੈਂਗਨੀ ਕਿਰਨਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਕਿਸੇ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਮੇਲਾਨਿਨ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਤਰਾ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜੋ ਭੂਮਧਰ ਰੇਖਾ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਧ੍ਰੂਵੀ ਖੇਤਰ ਵੱਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਧਣ ਨਾਲ ਇਹ ਮਾਤਰਾ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੇਲਾਨੋਸਾਈਟਸ ਕੋਸ਼ਿਕਾਵਾਂ ਹੀ ਮੇਲਾਨਿਨ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਿਆਜ਼ ਵਾਂਗ ਚਮੜੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਈ ਪਰਤਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਚਮੜੀ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਪਰਤਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰੀ ਪਰਤ ਨੂੰ ਐਪਿਡਰਮਿਸ, ਵਿਚਲੀ ਪਰਤ ਨੂੰ ਡਰਮਿਸ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਲੀ ਪਰਤ ਨੂੰ ਹਾਈਪੋਡਰਮਿਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੇਲਾਨਿਨ ਚਮੜੀ ਦੀ ਉੱਪਰੀ ਪਰਤ ਐਪਿਡਰਮਿਸ ਅਤੇ ਵਿਚਲੀ ਪਰਤ ਡਰਮਿਸ ਦੇ ਜੋੜ ‘ਤੇ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਐਪਿਡਰਮਿਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਕੇਰਾਟੋਨੋਸਾਈਟਸ ਅਤੇ ਮੇਲਾਨੋਸਾਈਟਸ ਕੋਸ਼ਿਕਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੇਲਾਨੋਸਾਈਟਸ ਕੋਸ਼ਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਲਾਨੋਸੋਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਮੇਲਾਨਿਨ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮੇਲਾਨਿਨ ਕੇਰਾਟੋਨੋਸਾਈਟਸ ਕੋਸ਼ਿਕਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਅਲਟਰਾਵਾਇਲਟ ਕਿਰਨਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਟਿਲਿਗੋ ਸਰੀਰ ‘ਤੇ ਚਿੱਟੇ ਧੱਬੇ ਅਤੇ ਮੇਲੇਨਿਨ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਕਮੀ
ਵਿਟਿਲਿਗੋ, ਲਿਊਕੋਡਰਮਾ, ਸਫੈਦ ਦਾਗ ਜਾਂ ਧੱਬੇ ਅਤੇ ਸ਼ੁਵੇਤ ਕੁਸ਼ਠ ਇੱਕ ਸਰੀਰਕ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰੁੜਕੀ ਧਾਰਨਾ ਵਜੋਂ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਸ ਰੋਗ ਵਿੱਚ ਮਰੀਜ਼ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ‘ਤੇ ਸਫੈਦ ਚੱਕਤਿਆਂ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ ਹਰ ਸੌ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਵਿਟਿਲਿਗੋ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਰੋਗ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ‘ਤੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਸਫੈਦ ਚੱਕਤੇ ਜਾਂ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਸਫੈਦ ਧੱਬੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਬਿਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਦੀ ਮੇਲਾਨੋਸਾਈਟਸ ਕੋਸ਼ਿਕਾਵਾਂ ਮਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਮੇਲਾਨਿਨ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸੂਜਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚਮੜੀ ਲਾਲ ਅਤੇ ਖੁਰਦਰੀ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵਿਟਿਲਿਗੋ ਅਤੇ ਲਿਊਕੋਡਰਮਾ: ਕਾਰਨ, ਫਰਕ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਇਲਾਜ ਦੇ ਸਾਈਡ-ਇਫੈਕਟਸ
ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵਿਟਿਲਿਗੋ ਅਤੇ ਲਿਊਕੋਡਰਮਾ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਬਿਮਾਰੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਹਨ। ਲਿਊਕੋਡਰਮਾ ਕਿਸੇ ਹਾਦਸੇ ਜਾਂ ਚੋਟ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਵਿਟਿਲਿਗੋ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਟੋ-ਇਮਿਊਨ ਬਿਮਾਰੀ ਹੈ।
ਲਿਊਕੋਡਰਮਾ ਵਿੱਚ ਚਮੜੀ ‘ਤੇ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸੱਟ ਲੱਗਣੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਵਿਟਿਲਿਗੋ ਹੋਰ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ:
ਹਾਰਮੋਨਲ ਅਸੰਤੁਲਨ
ਡਿਓਡਰੈਂਟ, ਪਰਫਿਊਮ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਰਸਾਇਣਿਕ ਪਦਾਰਥ ਨਾਲ ਐਲਰਜੀ
ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪੀਲਿਆ ਜਾਂ ਟਾਈਫਾਇਡ ਹੋਣਾ
ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਘਟਨਾ
ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕ ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਟਿਲਿਗੋ ਅਤੇ ਲਿਊਕੋਡਰਮਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਲਾਜ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਅਤੇ ਸਾਈਡ-ਏਫੈਕਟਸ ਵੀ ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਕਈ ਵਾਰ ਇਮਿਊਨ ਸਿਸਟਮ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਮੇਲਾਨੋਸਾਈਟਸ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਟਿਲਿਗੋ ਅਤੇ ਲਿਊਕੋਡਰਮਾ ਦਾ ਇਲਾਜ ਲਗਭਗ ਇੱਕੋ ਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿਗਮੈਂਟੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਇਮਿਊਨਟੀ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਸਮਝਣਾ ਹੋਰ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਧੁਨਿਕ ਚਿਕਿਤਸਾ ਵਿੱਚ ਇਲਾਜ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਟੀਰਾਇਡ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਰੋਗ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਕ ਸ਼ਕਤੀ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦਵਾਈਆਂ ਸਰੀਰ ‘ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਾਈਡ-ਏਫੈਕਟਸ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਇਹਨਾਂ ਨਾਲ ਚਮੜੀ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਕਾਵਾਂ ਡੈੱਡ ਹੋਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਾਂ ਚਮੜੀ ‘ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਾਲ ਆ ਜਾਣੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਚਮੜੀ ਦਾ ਰੰਗ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਝੁੜੀਆਂ ਪੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਧੁੱਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਚਮੜੀ ਜਲਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।
ਸੈੱਲਾਂ ਅਤੇ ਮੇਲੇਨਿਨ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਿੱਚ ਆਯੁਰਵੈਦਿਕ ਖੋਜ
ਆਯੁਰਵੇਦ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਬਣਾਈ ਗਈ ਇਸ ਦਵਾਈ ਦੀਆਂ ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹਾਈ ਪਰਫਾਰਮੈਂਸ ਲਿਕਵਿਡ ਕਰੋਮੈਟੋਗ੍ਰਾਫੀ (HPLC) ਤਕਨੀਕ ਵਰਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਤਕਨੀਕ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਕਿਹੜੇ ਸਿਗਨੇਚਰ ਫਾਇਟੋਮੇਟਾਬੋਲਾਈਟਸ ਸਿੱਧਾ ਮੇਲਾਨਿਨ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦਗਾਰ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਟੈਂਡਰਡਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਉਦੇਸ਼ ਉਹ ਤੱਤ ਖੋਜਣਾ ਸੀ ਜੋ ਆਯੁਰਵੇਦਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹਨ। ਦੂਜਾ, ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਸੀ ਕਿ ਜੋ ਵੀ ਆਯੁਰਵੇਦਿਕ ਦਵਾਈ ਬਣ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਤੱਤ ਸਹੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।
ਤਦ, ਕੋਸ਼ਿਕਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਪਰੀਖਣ ਕਰਨ ਲਈ ਲੈਬ ਵਿੱਚ ਟਿਸ਼ੂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਇਸ ਦਵਾਈ ਨਾਲ ਚਮੜੀ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਿਹਾ। 100 ਮਾਈਕ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮ/ਮਿਲੀਲੀਟਰ ਦੀ ਮੇਲਾਨੋਗ੍ਰਿਟ ਡੋਜ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਵੀ ਇਹ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਕੋਸ਼ਿਕਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਿਹਾ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਮੇਲਾਨੋਗ੍ਰਿਟ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੋਸ਼ਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਫਾਈਬਰ ਵਰਗੇ ਸਟਰੱਕਚਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡੈਂਡ੍ਰਾਈਟਸ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਧੋਤਰੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਡੈਂਡ੍ਰਾਈਟਸ ਤੈਅ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਕਿੰਨੇ ਦੂਰੇ ਤੱਕ ਆਪਣੀ ਕਨੈਕਟਿਵਿਟੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇੱਕ ਕੋਸ਼ਿਕਾ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਕੋਸ਼ਿਕਾ ਤੱਕ ਮੇਲਾਨਿਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ।
ਮੇਲਾਨੋਗ੍ਰਿਟ ਨਾਲ ਚਮੜੀ ਦਾ ਰੰਗ ਅਤੇ ਕੋਸ਼ਿਕਾਵਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਹੋਰ ਖੋਜ ਰਾਹੀਂ ਮੇਲਾਨੋਗ੍ਰਿਟ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਲਈ ਅਲਫਾ-ਐਮਐੱਸਐੱਚ (α-MSH, ਅਲਫਾ-ਮੇਲਾਨਿਨ ਸਟਿਮੁਲੇਟਿੰਗ ਹਾਰਮੋਨ), ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਹਾਰਮੋਨ ਹੈ, ਦਾ ਅਤੇ ਆਯੁਰਵੇਦਿਕ ਹੇਰਬਲ ਦਵਾਈ ਮੇਲਾਨੋਗ੍ਰਿਟ ਦੇ ਨਾਲ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਜੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਕੋਸ਼ਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਹਾਰਮੋਨ ਇੰਡਿਊਸ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕੋਸ਼ਿਕਾਵਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਕਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਜੇ ਇਸ ਹਾਰਮੋਨ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਘਟਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਕੋਸ਼ਿਕਾਵਾਂ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਵਰਗੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਮੇਲਾਨੋਗ੍ਰਿਟ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨਾਲ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵਾਪਸ ਸਿਹਤਮੰਦ ਕੋਸ਼ਿਕਾਵਾਂ ਵਰਗਾ ਰੰਗ ਅਤੇ ਰੂਪ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਫਿਰ ਇਸ ਦੇ ਮੋਡ ਆਫ ਐਕਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇੱਕ ਐਂਜ਼ਾਈਮ ਟਾਇਰੋਸਿਨੇਜ਼, ਜੋ L-DOPA ਦੇ ਲੈਵਲ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉੱਤੇ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਮੇਲਾਨੋਗ੍ਰਿਟ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨਾਲ ਸੈਲੂਲਰ ਟਾਇਰੋਸਿਨੇਜ਼ ਐਕਟੀਵਿਟੀ ਵੀ ਵਧਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚਮੜੀ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਕਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਐਂਜ਼ਾਈਮ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਸੁਧਾਰ ਗਈ ਹੈ।
Disclaimer: This is a sponsored article. ABP Network Pvt. Ltd. and/or ABP Live do not endorse/subscribe to its contents and/or views expressed herein. All information is provided on an as-is basis. The information does not constitute a medical advice or an offer to buy. Consult an expert advisor/health professional before any such purchase. Reader discretion is advised.
Check out below Health Tools-
Calculate Your Body Mass Index ( BMI )
Calculate The Age Through Age Calculator